భారతదేశంలో జననాలు, మరణాలు, శిశు మరణాలు, సంతానోత్పత్తి రేటు వంటి జనాభా సంబంధిత గణాంకాలను సేకరించి అంచనా వేయడానికి శాంపుల్ రిజిస్ట్రేషన్ సిస్టమ్ (Sample Registration System – SRS) నిర్వహిస్తున్నారు.
ఈ వ్యవస్థ ద్వారా దేశం, రాష్ట్రాలు, గ్రామీణ–పట్టణ ప్రాంతాల వారీగా జనన, మరణ, సంతానోత్పత్తి సూచికలకు సంబంధించిన వార్షిక అంచనాలను రూపొందిస్తారు.
SRS Statistical Report 2024ను భారత రిజిస్ట్రార్ జనరల్, జనగణన కమిషనర్ కార్యాలయం (Office of the Registrar General & Census Commissioner, India – ORGI) రూపొందించింది. ఇది కేంద్ర హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది.
ఈ నివేదికను 2026 మే 20న అధికారికంగా ప్రచురించారు. ఇందులోని గణాంకాలు 2024 సంవత్సరానికి సంబంధించినవి.
📌 నివేదిక – ముఖ్యమైన వివరాలు
📖 నివేదిక పేరు: Sample Registration System – Statistical Report 2024.
🏛️ రూపొందించిన సంస్థ: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (ORGI).
🏢 మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ.
📅 ప్రచురణ తేదీ: 20 మే 2026.
🌍 పరిశీలించిన గణాంకాల సంవత్సరం: 2024.
👥 నమూనా జనాభా: సుమారు 89 లక్షలు (8.9 మిలియన్లు).
📊 నమూనా సర్వే పరిధి: గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలు.
🎯 ప్రధాన లక్ష్యం: జనన రేటు, మరణ రేటు, శిశు మరణాల రేటు, సంతానోత్పత్తి సూచికలకు విశ్వసనీయమైన వార్షిక అంచనాలను అందించడం.
📚 సమాచార విస్తృతి: జాతీయ, రాష్ట్ర, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల స్థాయి గణాంకాలు; NSS Natural Division స్థాయి సమాచారం కూడా.
🕰️ శాంపుల్ రిజిస్ట్రేషన్ సిస్టమ్ – చరిత్ర
1964–65: భారతదేశంలో SRS పథకాన్ని ప్రయోగాత్మకంగా (Pilot Basis) ప్రారంభించారు.
1969–70: దేశవ్యాప్తంగా పూర్తిస్థాయిలో అమలు చేశారు.
1971 నుంచి: జాతీయ, రాష్ట్ర స్థాయిలో సంతానోత్పత్తి, మరణాల గణాంకాలకు ఇది ప్రధాన సమాచార వనరుగా కొనసాగుతోంది.
2014: తాజా జనగణన ఆధారంగా SRS నమూనా వ్యవస్థలో మార్పులు చేపట్టారు.
SRS నమూనా ప్రాంతాలను సుమారు పదేళ్లపాటు కొనసాగించే ప్యానెల్ హౌస్హోల్డ్ సర్వే పద్ధతిని అనుసరిస్తారు.
🔍 SRS ఎలా పనిచేస్తుంది?
భారతదేశంలోని Sample Registration System Dual Record System (ద్వంద్వ నమోదు విధానం) ఆధారంగా పనిచేస్తుంది.
దీనిలో రెండు స్వతంత్ర సమాచార సేకరణ విధానాలు ఉంటాయి.
📝 నిరంతర నమోదు (Continuous Enumeration)
ప్రతి నమూనా గ్రామం లేదా పట్టణ బ్లాక్లో ఒక స్థానిక పార్ట్టైమ్ ఎన్యుమరేటర్ ఉంటారు.
ఆ ప్రాంతంలో జరిగే జననాలు, మరణాలను నిరంతరంగా నమోదు చేస్తారు.
కుటుంబాలు, స్థానిక సమాచారదారుల ద్వారా వివరాలను సేకరిస్తారు.
📋 ఆరు నెలలకొకసారి సర్వే (Half-Yearly Retrospective Survey)
ఒక పూర్తికాల సూపర్వైజర్ ప్రతి ఆరు నెలలకు ఒకసారి స్వతంత్రంగా సర్వే నిర్వహిస్తారు.
గత ఆరు నెలల్లో జరిగిన జననాలు, మరణాల వివరాలను నమోదు చేస్తారు.
🔄 సమాచార సరిపోలిక (Matching and Verification)
రెండు విధానాల్లో సేకరించిన వివరాలను సరిపోలుస్తారు.
సరిపోలని లేదా పాక్షికంగా సరిపోలిన సంఘటనలను క్షేత్రస్థాయిలో మళ్లీ తనిఖీ చేస్తారు.
ఒకే సంఘటన రెండుసార్లు నమోదు కాకుండా తుది గణాంకాలను నిర్ధారిస్తారు.
ఈ పద్ధతి ద్వారా జననాలు, మరణాల అంచనాల్లో విశ్వసనీయతను పెంచుతారు.
📊 2024 నివేదిక – భారతదేశ ముఖ్యమైన గణాంకాలు
సూచిక | జాతీయ స్థాయి | గ్రామీణ | పట్టణ |
|---|---|---|---|
జనన రేటు (CBR) | 18.3 | 20.2 | 14.7 |
మరణ రేటు (CDR) | 6.4 | 6.8 | 5.6 |
శిశు మరణాల రేటు (IMR) | 24 | 27 | 17 |
ఐదేళ్లలోపు పిల్లల మరణాల రేటు (U5MR) | 28 | 32 | 19 |
నవజాత శిశు మరణాల రేటు (NMR) | 18 | 20 | 12 |
ప్రారంభ నవజాత శిశు మరణాల రేటు | 13 | 14 | 9 |
ఆలస్య నవజాత శిశు మరణాల రేటు | 5 | 6 | 3 |
ప్రసవ సంబంధిత మరణాల రేటు (Perinatal Mortality Rate) | 20 | 22 | 14 |
మృత జననాల రేటు (Still Birth Rate) | 7 | 7 | 5 |
మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR) | 1.9 | 2.1 | 1.5 |
గమనిక: జనన, మరణ, శిశు మరణాల రేట్లు సాధారణంగా ప్రతి 1,000 జనాభాకు లేదా సంబంధిత సజీవ జననాలకు లెక్కిస్తారు. TFR ఒక మహిళకు సగటున ఉండే పిల్లల సంఖ్యను సూచిస్తుంది.
👶 శిశు మరణాల రేటు – Infant Mortality Rate (IMR)
పుట్టిన శిశువు ఒక సంవత్సరం వయస్సు పూర్తికాకముందే మరణించే సంఖ్యను ప్రతి 1,000 సజీవ జననాలకు లెక్కించడాన్ని శిశు మరణాల రేటు అంటారు.
2023లో భారతదేశ IMR: 25.
2024లో భారతదేశ IMR: 24.
2019లో IMR: 30.
2019–2024 మధ్య ఆరు పాయింట్ల తగ్గుదల నమోదైంది.
🏡 గ్రామీణ–పట్టణ ప్రాంతాల పోలిక
ప్రాంతం | IMR |
|---|---|
గ్రామీణ ప్రాంతాలు | 27 |
పట్టణ ప్రాంతాలు | 17 |
జాతీయ సగటు | 24 |
🏆 రాష్ట్రాల వారీగా ముఖ్యమైన అంశాలు
అత్యధిక IMR: ఛత్తీస్గఢ్ – 36.
అత్యల్ప IMR: కేరళ – 8.
2019–2024 మధ్య గ్రామీణ IMR 34 నుంచి 27కు తగ్గింది.
ఇదే కాలంలో పట్టణ IMR 20 నుంచి 17కు తగ్గింది.
ముఖ్యాంశం: 2024లో జాతీయ స్థాయిలో ప్రతి 42 మంది శిశువులలో ఒకరు ఒక సంవత్సరం వయస్సు పూర్తికాకముందే మరణిస్తున్నట్లు నివేదిక అంచనా వేసింది.
🧒 ఐదేళ్లలోపు పిల్లల మరణాల రేటు – U5MR
ఐదేళ్ల వయస్సు పూర్తికాకముందే మరణించే పిల్లల సంభావ్యతను ప్రతి 1,000 సజీవ జననాలకు లెక్కించడాన్ని Under-Five Mortality Rate అంటారు.
2023: 29.
2024: 28.
గ్రామీణ ప్రాంతాలు: 32.
పట్టణ ప్రాంతాలు: 19.
🏆 రాష్ట్రాల వారీగా
అత్యధిక U5MR: మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్ – 41.
అత్యల్ప U5MR: కేరళ – 9.
ఛత్తీస్గఢ్లో U5MR: 39.
👨👩👧 మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు – Total Fertility Rate (TFR)
ఒక మహిళ తన జీవితకాలంలో ప్రస్తుత వయస్సు ఆధారిత సంతానోత్పత్తి రేట్లు కొనసాగితే సగటున ఎంతమంది పిల్లలకు జన్మనిస్తుందో తెలిపే సూచికను TFR అంటారు.
1971లో భారతదేశ TFR: 5.2.
1991లో: 3.6.
2024లో: 1.9.
గ్రామీణ TFR: 2.1.
పట్టణ TFR: 1.5.
⚖️ Replacement Level Fertility
జనాభా దీర్ఘకాలంలో తనను తాను భర్తీ చేసుకునే స్థాయిలో కొనసాగడానికి అవసరమైన సంతానోత్పత్తి రేటును Replacement Level Fertility అంటారు.
దీని సాధారణ ప్రమాణం 2.1 పిల్లలు.
2024లో భారతదేశ TFR 1.9గా ఉండటంతో Replacement Level 2.1 కంటే తక్కువగా ఉంది.
🏆 రాష్ట్రాల వారీగా
రాష్ట్రం | TFR |
|---|---|
బీహార్ | 2.9 |
ఉత్తరప్రదేశ్ | 2.6 |
మధ్యప్రదేశ్ | 2.4 |
కేరళ | 1.3 |
తమిళనాడు | 1.3 |
పశ్చిమ బెంగాల్ | 1.3 |
ఢిల్లీ | 1.2 |
👧 జనన సమయంలో లింగ నిష్పత్తి – Sex Ratio at Birth
ప్రతి 1,000 మంది పురుష శిశువుల జననాలకు జన్మించిన మహిళా శిశువుల సంఖ్యను Sex Ratio at Birth అంటారు.
2024 నివేదికలో ఈ సూచికకు **2022–24 మూడు సంవత్సరాల సగటు**ను ఉపయోగించారు.
🇮🇳 భారతదేశం: 918.
గ్రామీణ ప్రాంతాలు: 914.
పట్టణ ప్రాంతాలు: 928.
🏆 రాష్ట్రాల వారీగా
రాష్ట్రం | ప్రతి 1,000 పురుష శిశువులకు మహిళా శిశువులు |
|---|---|
ఛత్తీస్గఢ్ | 978 |
కేరళ | 974 |
ఆంధ్రప్రదేశ్ | 946 |
అస్సాం | 946 |
ఉత్తరాఖండ్ | 872 |
ముఖ్యాంశం: ఛత్తీస్గఢ్ అత్యధికంగా 978 నమోదు చేయగా, ఉత్తరాఖండ్ అత్యల్పంగా 872 నమోదు చేసింది.
🏥 వైద్య సదుపాయాల్లో జరిగిన ప్రసవాలు – Institutional Deliveries
2024లో భారతదేశంలో సుమారు 95.4% ప్రసవాలు ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేట్ ఆసుపత్రుల్లో జరిగాయి.
ప్రసవానికి అందిన వైద్య సహాయం | శాతం |
|---|---|
ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు | 71.7% |
ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులు | 23.7% |
అర్హత కలిగిన వైద్య నిపుణులు | 2.4% |
శిక్షణ పొందని వ్యక్తులు / వైద్య సహాయం లేనివి | 2.2% |
పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఆసుపత్రుల్లో జరిగిన ప్రసవాలు: 97.9%.
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో: 94.6%.
📈 1971–2024 మధ్య భారతదేశంలో జనాభా సూచికల మార్పు
సూచిక | 1971 | 2024 |
|---|---|---|
జనన రేటు | 36.9 | 18.3 |
మరణ రేటు | 14.9 | 6.4 |
శిశు మరణాల రేటు | 129 | 24 |
మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు | 5.2 | 1.9 |
విశ్లేషణ: 1971తో పోలిస్తే 2024లో భారతదేశ జనన రేటు, మరణ రేటు, శిశు మరణాల రేటు, సంతానోత్పత్తి రేటు గణనీయంగా తగ్గాయి.
🇮🇳 ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ – SRS 2024 గణాంకాలు
ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన గణాంకాలు:
సూచిక | ఆంధ్రప్రదేశ్ | తెలంగాణ |
|---|---|---|
జనన రేటు (CBR) | 14.3 | 15.7 |
మరణ రేటు (CDR) | 6.6 | 6.5 |
శిశు మరణాల రేటు (IMR) | 18 | 17 |
ఐదేళ్లలోపు పిల్లల మరణాల రేటు (U5MR) | 21 | 20 |
మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR) | 1.4 | 1.5 |
జనన సమయంలో లింగ నిష్పత్తి (2022–24) | 946 | 917 |
సాధారణ సంతానోత్పత్తి రేటు (GFR) | 47.8 | 51.0 |
CBR, CDR, IMR, U5MRల యూనిట్లు సంబంధిత ప్రతి 1,000 జనాభా / సజీవ జననాలకు; TFR మహిళకు సగటు పిల్లల సంఖ్య; GFR ప్రతి 1,000 మంది 15–49 ఏళ్ల మహిళలకు నమోదైన సజీవ జననాల సంఖ్య.
🌾 ఆంధ్రప్రదేశ్ – Natural Division వారీగా
SRS నివేదికలో ఆంధ్రప్రదేశ్ను మూడు NSS Natural Divisionsగా విభజించారు.
Natural Division | జనన రేటు | మరణ రేటు | IMR | U5MR |
|---|---|---|---|---|
Coastal Northern | 14.0 | 6.9 | 17 | 19 |
Coastal Southern | 14.4 | 6.7 | 17 | 20 |
Inland Southern | 14.7 | 6.2 | 20 | 24 |
ఆంధ్రప్రదేశ్ మొత్తం | 14.3 | 6.6 | 18 | 21 |
🌾 తెలంగాణ – Natural Division వారీగా
తెలంగాణను రెండు NSS Natural Divisionsగా విభజించారు.
Natural Division | జనన రేటు | మరణ రేటు | IMR | U5MR |
|---|---|---|---|---|
Inland North Western | 15.4 | 6.2 | 15 | 18 |
Inland North Eastern | 16.1 | 7.2 | 20 | 22 |
తెలంగాణ మొత్తం | 15.7 | 6.5 | 17 | 20 |
ముఖ్య గమనిక: NSS Natural Divisions అనేవి భౌగోళిక లక్షణాలు, జనసాంద్రత, పంటల విధానం, వర్షపాతం వంటి అంశాల ఆధారంగా రూపొందించిన పరస్పరం ఆనుకుని ఉన్న జిల్లాల సమూహాలు.
🗺️ NSS Natural Division అంటే ఏమిటి?
NSS పూర్తి పేరు: National Sample Survey.
Natural Divisions అనేవి ఒక రాష్ట్రంలోని భౌగోళికంగా సమీపంలో ఉన్న జిల్లాలను కొన్ని సహజ, జనాభా లక్షణాల ఆధారంగా సమూహాలుగా విభజించడం ద్వారా రూపొందిస్తారు.
2024 నివేదికలో 22 పెద్ద రాష్ట్రాలు / కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు చెందిన 71 Natural Divisionsకు జనన రేటు, మరణ రేటు, శిశు మరణాల రేటు వంటి గణాంకాలను అందించారు.
ఈ సమాచారం ద్వారా రాష్ట్రాల అంతర్గత ప్రాంతాల మధ్య జనాభా, ఆరోగ్య సూచికల తేడాలను అంచనా వేయవచ్చు.
📚 నివేదికలో పొందుపరిచిన ప్రధాన సూచికలు
జనాభా నిర్మాణం (Population Composition)
వయస్సు ఆధారంగా జనాభా పంపిణీ.
పురుషులు, మహిళల జనాభా.
వివాహ స్థితి.
మహిళల వివాహ వయస్సు.
సంతానోత్పత్తి సూచికలు (Fertility Indicators)
Crude Birth Rate (CBR).
General Fertility Rate (GFR).
Age-Specific Fertility Rate (ASFR).
Total Fertility Rate (TFR).
Gross Reproduction Rate (GRR).
Sex Ratio at Birth.
Mean Age of Fertility.
మరణాల సూచికలు (Mortality Indicators)
Crude Death Rate (CDR).
Infant Mortality Rate (IMR).
Neo-natal Mortality Rate (NMR).
Under-Five Mortality Rate (U5MR).
Peri-natal Mortality Rate.
Still Birth Rate.
Adult Survival Rate.
📝 ముఖ్యమైన అంశాలు
📊 నివేదిక: SRS Statistical Report – 2024.
🏛️ విడుదల సంస్థ: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India.
🏢 మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ.
📅 ప్రచురణ తేదీ: 20 మే 2026.
🧪 SRS ప్రారంభం: 1964–65 (పైలట్ ప్రాజెక్టు).
🇮🇳 పూర్తిస్థాయి అమలు: 1969–70.
👥 నమూనా జనాభా: 8.9 మిలియన్లు.
🔄 నమోదు విధానం: Dual Record System.
🌍 2024 జాతీయ జనన రేటు: 18.3.
⚰️ 2024 జాతీయ మరణ రేటు: 6.4.
👶 2024 IMR: 24.
🧒 2024 U5MR: 28.
👨👩👧 2024 TFR: 1.9.
⚖️ జనన సమయంలో లింగ నిష్పత్తి: 918 (2022–24).
🏆 అత్యధిక IMR ఉన్న పెద్ద రాష్ట్రం: ఛత్తీస్గఢ్ – 36.
🏆 అత్యల్ప IMR ఉన్న పెద్ద రాష్ట్రం: కేరళ – 8.
🏆 అత్యధిక TFR ఉన్న రాష్ట్రం: బీహార్ – 2.9.
🏆 అత్యల్ప TFR ఉన్న రాష్ట్రం: ఢిల్లీ – 1.2.
🇮🇳 ఆంధ్రప్రదేశ్ IMR: 18.
🇮🇳 తెలంగాణ IMR: 17.
🇮🇳 ఆంధ్రప్రదేశ్ TFR: 1.4.
🇮🇳 తెలంగాణ TFR: 1.5.
📚 మూల సమాచారం
Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (ORGI), Ministry of Home Affairs – Sample Registration System Statistical Report 2024, మే 2026.
గణాంకాల గమనిక: ఈ నివేదిక 2026లో ప్రచురించబడినప్పటికీ, ఇందులోని ప్రధాన జనాభా, జనన, మరణ, సంతానోత్పత్తి గణాంకాలు 2024 సంవత్సరానికి సంబంధించినవి. జనన సమయంలో లింగ నిష్పత్తి మాత్రం 2022–24 మూడు సంవత్సరాల సగటును సూచిస్తుంది.
No comments:
Post a Comment