హరియాణా రాష్ట్రంలోని హిసార్ జిల్లాలో ఉన్న రాఖీగఢి పురావస్తు ప్రదేశాన్ని అంతర్జాతీయ వారసత్వ పర్యాటక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చేయడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం చర్యలు చేపట్టింది. UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చే దిశగా కూడా ప్రయత్నాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి.
2025–26 తవ్వకాలలో రాఖీగఢిలోని ఏడవ మౌండ్‌లో ఎనిమిది సమాధులు బయటపడ్డాయి. వాటిలో మూడు సంపూర్ణ మానవ అస్థిపంజరాలను భారత మానవశాస్త్ర సర్వే (AnSI)కి శాస్త్రీయ పరిశోధన కోసం అప్పగించారు.
📍 రాఖీగఢి – ముఖ్య వివరాలు
🏛️ పేరు: రాఖీగఢి (Rakhigarhi).
🇮🇳 రాష్ట్రం: హరియాణా.
📍 జిల్లా: హిసార్ (Hisar).
🏘️ గ్రామాలు: రాఖీ ఖాస్ (Rakhi Khas), రాఖీ షాపూర్ (Rakhi Shahpur).
📐 విస్తీర్ణం: సుమారు 550 హెక్టార్లు.
🏆 ప్రత్యేకత: భారత ఉపఖండంలోని అతిపెద్ద హరప్పా నాగరికత స్థావరాల్లో ప్రముఖమైనది; ప్రస్తుతం తెలిసిన అతిపెద్ద హరప్పా స్థావరంగా గుర్తింపు పొందింది.
🏘️ ప్రధాన మౌండ్‌లు: ఏడు ప్రధాన పురావస్తు మౌండ్‌లు గుర్తించబడ్డాయి.
🕰️ కాలం: ప్రారంభ హరప్పా నుంచి పరిణతి చెందిన హరప్పా దశ వరకు నివాస ఆనవాళ్లు లభించాయి.
🔍 ముఖ్యమైన పురావస్తు ఆవిష్కరణలు
🔖 స్థూపాకార ముద్ర (Cylindrical Seal): ఒకవైపు ఐదు హరప్పా లిపి గుర్తులు, మరోవైపు మొసలి ఆకారపు చిహ్నం ఉన్న స్థూపాకార ముద్ర లభించింది.
🔥 జంతు బలి గుంత: మట్టి ఇటుకలతో నిర్మించిన జంతు బలి గుంత బయటపడింది.
🔺 అగ్నివేదికలు: మట్టి నేలపై త్రిభుజాకార, వృత్తాకార అగ్నివేదికలు గుర్తించారు.
🏙️ పట్టణ ప్రణాళిక: అభివృద్ధి చెందిన పట్టణ నిర్మాణం, అధునాతన పారిశుద్ధ్య వ్యవస్థలు, నీటి నిర్వహణ పద్ధతులు కనిపించాయి.
🏭 పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలు: పూసల తయారీ, లోహ వస్తువుల తయారీ, వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి.
💀 జంట సమాధి (Double Burial): పురుషుడు, స్త్రీకి చెందినవిగా గుర్తించిన రెండు అస్థిపంజరాలు ఒకే సమాధిలో లభించడం ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణగా పేర్కొనబడింది.
🏺 ఇతర ముఖ్యమైన వస్తువులు
🏺 మట్టి పాత్రలు: ఎరుపు రంగు మట్టి పాత్రలు, కుండలు, గిన్నెలు, జాడీలు.
🔖 ముద్రలు: స్టియటైట్ (Steatite) ముద్రలు, వాటిపై హరప్పా లిపి గుర్తులు.
🧸 బొమ్మలు: టెర్రకోట బొమ్మలు, జంతు ఆకృతులు, బొమ్మల బండ్లు.
💍 ఆభరణాలు: బంగారం, వెండి, రాగి, శంఖం, విలువైన రాళ్లతో చేసిన ఆభరణాలు.
⚖️ కొలతలు: బరువులు, కొలత పరికరాలు.
🔧 చేతివృత్తులు: పూసల తయారీ, లోహ వస్తువుల తయారీకి సంబంధించిన ఆనవాళ్లు.
⛏️ కనుగొన్నవారు – తవ్వకాలు నిర్వహించినవారు
🔎 మొదట పరిశీలించినవారు: ప్రొఫెసర్ సూరజ్ భాన్ (Prof. Suraj Bhan).
📅 మొదటి పరిశీలన: 1969లో రాఖీగఢి ప్రాంతాన్ని పరిశీలించి హరప్పా నాగరికతకు చెందిన ఆనవాళ్లను గుర్తించారు.
🏛️ ASI తవ్వకాలు: భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) తరఫున డాక్టర్ అమరేంద్ర నాథ్ (Dr. Amarendra Nath) 1997–2000 మధ్య విస్తృతమైన తవ్వకాలు నిర్వహించారు.
🔬 తదుపరి పరిశోధనలు: డెక్కన్ కాలేజ్, పుణేకు చెందిన ప్రొఫెసర్ వసంత్ షిండే బృందం తదుపరి పరిశోధనలు, అన్వేషణలు చేపట్టింది.
🌊 రాఖీగఢి – నదీ వ్యవస్థ
🌊 ప్రాచీన నది: దృషద్వతి (Drishadvati).
🏞️ ఆధునిక నదీ గుర్తింపు: చౌతంగ్ (Chautang) నది.
🗺️ నదీ పరివాహక ప్రాంతం: ఘగ్గర్–హక్రా (Ghaggar–Hakra) నదీ మైదాన ప్రాంతం.
🌿 చారిత్రక సంబంధం: దృషద్వతి నది వేదకాలపు సరస్వతి నదికి ఉపనదిగా ప్రస్తావించబడింది.
💧 ప్రాముఖ్యత: నదీ పరివాహక ప్రాంతం వ్యవసాయం, నీటి సరఫరా, హరప్పా పట్టణాల అభివృద్ధికి అనుకూలంగా ఉండేది.
🏺 హరప్పా నాగరికతతో సంబంధం
🌏 రాఖీగఢి సింధు లోయ నాగరికత (Indus Valley Civilization) లేదా హరప్పా నాగరికతకు చెందిన ముఖ్యమైన పట్టణ కేంద్రం.
🏘️ ప్రారంభ హరప్పా దశ (Early Harappan), పరిణతి చెందిన హరప్పా దశ (Mature Harappan) ఆనవాళ్లు బయటపడ్డాయి.
🧱 ప్రణాళికాబద్ధమైన నివాస ప్రాంతాలు, ఇటుక నిర్మాణాలు, వీధులు, మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థలు బయటపడ్డాయి.
🌾 ధాన్యాగారాలు, అగ్నివేదికలు, చేతివృత్తుల తయారీ కేంద్రాలు, సమాధుల ఆనవాళ్లు లభించాయి.
🔄 ఇతర హరప్పా ప్రాంతాలతో వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నట్లు వివిధ వస్తువుల ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
💀 2025–26 తవ్వకాల్లో బయటపడిన మానవ అస్థిపంజరాలు
⚰️ సమాధుల సంఖ్య: ఏడవ మౌండ్‌లో ఎనిమిది సమాధులు బయటపడ్డాయి.
🦴 అస్థిపంజరాలు: మూడు సంపూర్ణ మానవ అస్థిపంజరాలతో పాటు ఇతర సమాధుల్లో అస్థి అవశేషాలు లభించాయి.
🏺 సమాధి వస్తువులు: మృతదేహాలతో పాటు మట్టి పాత్రలు, ఇతర వస్తువులు లభించాయి.
🔬 పరిశోధన: మానవ అస్థి అవశేషాలను మరింత శాస్త్రీయ అధ్యయనం కోసం భారత మానవశాస్త్ర సర్వే (AnSI)కి అప్పగించారు.
